کشت هیدروپونیک سبزیجات در خانه

کشت هیدروپونیک یعنی پرورش گیاه بدون خاک، با ریشه‌هایی که آب و غذا را مستقیم از آب می‌گیرند. این روش در خانه هم قابل اجراست، ولی یک واقعیت مهم دارد که بیشتر آموزش‌ها نمی‌گویند: محلول غذایی رایج هیدروپونیک از کود معدنی (شیمیایی) ساخته می‌شود. در سبزمنظر کاشت خانگی بدون مواد شیمیایی را دنبال می‌کنیم؛ برای همین در این راهنما روش ساده و طبیعی را توضیح می‌دهیم و محدودیت‌هایش را هم صادقانه می‌گوییم. اگر تازه شروع کرده‌اید، قبل از ساخت سیستم، کاشت جعفری در آب و سبزی‌های ساده دیگر را در لیوان آب امتحان کنید.

هیدروپونیک چیست؟ (پاسخ کوتاه)

پاسخ کوتاه: هیدروپونیک روش پرورش گیاه بدون خاک است که در آن ریشه در آب یا بستری مثل کوکوپیت و پرلیت قرار می‌گیرد و مواد غذایی را از آب می‌گیرد. کاهو، سبزی‌های معطر و خانواده کلم برای آن مناسب‌اند. گیاه در آب خالص فقط مدت کوتاهی رشد می‌کند و برای رشد کامل به منبع غذایی نیاز دارد.

ترویج کشاورزی دانشگاه مینه‌سوتا هیدروپونیک را این‌طور تعریف می‌کند: روشی برای پرورش گیاه بدون خاک که در آن گیاه بالای آب نگه داشته می‌شود و ریشه‌ها مواد غذایی را از محلول جذب می‌کنند. همین منبع یادآوری می‌کند که گیاه به ۱۷ عنصر غذایی نیاز دارد و در سیستم هیدروپونیک فقط کربن، هیدروژن و اکسیژن به طور طبیعی در دسترس است. یعنی بقیه عناصر باید از جایی به آب اضافه شوند.

انواع رایج سیستم هیدروپونیک

• کشت در آب عمیق (DWC): گیاه بالای مخزن آب قرار می‌گیرد و ریشه‌ها در آب آویزان‌اند. دانشگاه مینه‌سوتا آن را رایج‌ترین، ارزان‌ترین و ساده‌ترین سیستم برای کشت کوچک می‌داند.
• روش کراتکی (بدون گردش آب): نوعی کشت در آب عمیق که دانشگاه هاوایی معرفی کرده است. به پمپ و برق نیاز ندارد؛ با مصرف آب، سطح آن پایین می‌رود و بخش بالایی ریشه در هوای مرطوب قرار می‌گیرد و اکسیژن می‌گیرد.
• فیلم نازک مواد غذایی (NFT): گیاه در کانال یا لوله شیب‌دار است و جریان دائم آب از کنار ریشه می‌گذرد و به مخزن برمی‌گردد.
• جزر و مد: آب از مخزن به سینی کشت پمپ می‌شود و دوباره به آرامی تخلیه می‌شود.
• قطره‌ای: شبیه NFT، ولی آب با شلنگ سوراخ‌دار به پای هر گیاه می‌رسد.

تفاوت هیدروپونیک و ایروپونیک

ایروپونیک زیرمجموعه کشت بدون خاک است. طبق دانشنامه ویکی‌پدیا، در ایروپونیک گیاه در محیط هوا یا مه پرورش داده می‌شود و نه به خاک نیاز دارد نه به بستر کشت. ریشه‌ها در هوا آویزان‌اند و قطره‌های بسیار ریز آب و مواد غذایی روی آن‌ها پاشیده می‌شود. در هیدروپونیک معمولی، ریشه در آب غوطه‌ور است یا در بستری مرطوب قرار دارد.

برای خانه، ایروپونیک را پیشنهاد نمی‌کنیم، چون به پمپ و نازل مداوم وابسته است و با قطع برق ریشه‌ها زود خشک می‌شوند.

لوازم کشت هیدروپونیک خانگی

برای یک سیستم ساده کراتکی یا آب عمیق این‌ها را لازم دارید:

• ظرف کدر با درپوش: سطل یا جعبه پلاستیکی تیره. دانشگاه مینه‌سوتا توصیه می‌کند مخزن از جنس کدر و درپوش‌دار باشد تا نور به آب نرسد و جلبک رشد نکند.
• گلدان توری: گلدان‌های کوچک سوراخ‌دار که در سوراخ‌های درپوش قرار می‌گیرند.
• بستر کشت: دانشگاه مینه‌سوتا این‌ها را رایج می‌داند: پشم سنگ، لیکا (گلوله‌های سبک رس منبسط‌شده)، کوکوپیت، پرلیت، پومیس و سنگ‌ریزه. کوکوپیت و لیکا برای کار خانگی در دسترس‌ترند.
• بذر یا نشای کوچک: کاهو برگی و سبزی‌های معطر برای شروع مناسب‌اند.
• نور: پنجره پرنور یا لامپ رشد. دانشگاه مینه‌سوتا LED را کم‌مصرف، بادوام و کم‌حرارت می‌داند.
• کیت سنجش pH: همان منبع می‌گوید گیاهان در آبی با pH بین ۵٫۴ تا ۷ بهتر رشد می‌کنند و در سیستم‌های کوچک بهتر است pH هر چند هفته یک بار بررسی شود.

مراحل ساخت سیستم ساده

این مراحل بر اساس روش بدون گردش آب دانشگاه هاوایی است، ولی به جای محلول کود شیمیایی، از منبع غذایی طبیعی استفاده می‌کنیم:

1. درپوش را سوراخ کنید: به اندازه گلدان‌های توری روی درپوش سوراخ بزنید. فاصله سوراخ‌ها را طوری بگیرید که برگ‌ها بعداً روی هم نیفتند.
2. بذر را بکارید: گلدان توری را با کوکوپیت مرطوب پر کنید و بذر را بکارید. در روش دانشگاه هاوایی، بستر داخل گلدان توری با خاصیت مویینگی از آب زیرین مرطوب می‌شود.
3. مخزن را پر کنید: ظرف را طوری پر کنید که فقط قسمت پایینی گلدان توری در آب باشد.
4. دیگر آب اضافه نکنید (در روش کراتکی): با رشد گیاه، سطح آب پایین می‌آید و فضای هوا بالای آب بیشتر می‌شود. دانشگاه هاوایی توضیح می‌دهد ریشه‌هایی که در این فضای مرطوب قرار می‌گیرند وظیفه هوادهی دارند و به همین دلیل پمپ هوا لازم نیست.
5. نور کافی بدهید: ظرف را کنار پنجره پرنور بگذارید یا لامپ رشد اضافه کنید.
6. بررسی هفتگی: رنگ برگ، بوی آب و رشد جلبک را بررسی کنید. اگر آب بوی بد گرفت، آن را عوض کنید.

دانشگاه هاوایی زمان برداشت کاهو در این روش را حدود ۶ تا ۷ هفته از کاشت بذر یا حدود ۵ هفته از انتقال نشا گزارش کرده است. این عدد با محلول غذایی کامل (کود معدنی) به دست آمده؛ با منبع طبیعی ممکن است رشد کندتر باشد.

کاشت سبزی در لوله پلیکا

«کاشت سبزی در لوله پلیکا» همان سیستم NFT است. دانشگاه مینه‌سوتا توضیح می‌دهد که در این سیستم گیاه‌ها در کانال یا لوله شیب‌دار قرار می‌گیرند، آب به طور مداوم از کنار ریشه‌ها جریان دارد و به مخزن برمی‌گردد. برای ساخت آن به این‌ها نیاز دارید:

• لوله با سوراخ‌هایی به اندازه گلدان توری، نصب‌شده با شیب ملایم
• مخزن کدر و درپوش‌دار
• پمپ آب برای برگرداندن آب به ابتدای لوله
• برق دائم، چون اگر پمپ بایستد ریشه‌ها خشک می‌شوند

چون آب در این سیستم مدام در گردش است، باید همیشه مواد غذایی کافی داشته باشد. دانشگاه مینه‌سوتا تأکید می‌کند هر آبی که به سیستم اضافه می‌شود باید مواد غذایی با غلظت توصیه‌شده داشته باشد. تأمین این مقدار فقط با مواد طبیعی دشوار است؛ برای همین لوله پلیکا را برای شروع پیشنهاد نمی‌کنیم و روش کراتکی ساده را ترجیح می‌دهیم.

سبزی‌های مناسب کشت هیدروپونیک

دانشگاه مینه‌سوتا می‌گوید کاهو، سبزی‌های معطر و گیاهان خانواده کلم مثل خردل و کیل در تمام سال در سیستم هیدروپونیک خوب رشد می‌کنند. گوجه، خیار و توت‌فرنگی هم در تابستان کشت می‌شوند، ولی نیاز غذایی و نوری بیشتری دارند و برای شروع مناسب نیستند.

ریحان

ریحان از سبزی‌های معطری است که در کشت آبی خوب جواب می‌دهد. دانشگاه مینه‌سوتا ریحان را گیاهی حساس به سرما معرفی می‌کند که روزانه دست‌کم ۶ تا ۸ ساعت نور روشن می‌خواهد و برای کشت داخل خانه در زمستان، روشن گذاشتن لامپ به مدت ۱۰ تا ۱۲ ساعت در روز را توصیه می‌کند. برای برداشت، به گفته همان منبع، ساقه را درست بالای یک جفت برگ ببرید و گیاه را مرتب هرس کنید تا پربرگ بماند.

کاهو

کاهو برگی ساده‌ترین گزینه برای هیدروپونیک خانگی است و بیشترین تجربه علمی هم روی آن انجام شده است. دانشگاه هاوایی روش کراتکی را اصلاً برای کاهو طراحی کرد. کاهو برگی را می‌توانید برگ به برگ برداشت کنید یا کل بوته را یک‌جا بچینید. کاهو به نور کمتری از صیفی‌ها نیاز دارد و برای آپارتمان مناسب است؛ جزئیات نور را در مطلب کاشت سبزی در آپارتمان کم نور نوشته‌ایم.

تربچه

تربچه در هیدروپونیک دو حالت دارد. به صورت سبزی ریز (میکروگرین)، تربچه یکی از ساده‌ترین گزینه‌هاست؛ دانشگاه مریلند آن را در گروه سبزی‌های ریز مناسب آورده و زمان برداشت سبزی ریز را ۷ تا ۲۱ روز بعد از کاشت ذکر می‌کند، بدون نیاز به کود. ولی اگر ریشه گوشتی تربچه را می‌خواهید، کاشت در خاک بهتر است؛ تربچه در خاک حدود ۳۰ روز تا برداشت فاصله دارد (دانشگاه ایالتی کلرادو) و ریشه آن به بستری نیاز دارد که بتواند در آن درشت شود.

تغذیه گیاه: محدودیت‌ها و گزینه‌های طبیعی

این مهم‌ترین بخش این راهنماست. در پژوهش دانشگاه هاوایی که روش کراتکی را معرفی کرد، محلول غذایی از کود آماده هیدروپونیک، سولفات منیزیم و نیترات کلسیم ساخته شده بود. دانشگاه مینه‌سوتا هم خرید کودهای آماده مخصوص هیدروپونیک را پیشنهاد می‌کند. این‌ها کود معدنی هستند و با رویکرد سبزمنظر سازگار نیستند. گزینه‌های طبیعی و محدودیت هر کدام:

۱. فقط آب، برای کشت کوتاه

سبزی‌های ریز و جوانه‌ها از ذخیره بذر تغذیه می‌کنند. دانشگاه مریلند می‌گوید برای سبزی ریز کود لازم نیست. ته ساقه پیازچه، کرفس و کاهو هم در آب خالص برگ تازه می‌دهند؛ روش آن را در مطلب کاشت پیازچه در اب توضیح داده‌ایم. این ساده‌ترین هیدروپونیک طبیعی است.

۲. چای ورمی‌کمپوست

چای ورمی‌کمپوست عصاره آبی کود کرمی است. پژوهش‌ها نتیجه یکسانی نداده‌اند:

• پژوهشی در دانشگاه ایالتی تگزاس روی کاهو نشان داد گیاهانی که فقط چای ورمی‌کمپوست گرفتند وزن، طول ریشه و کلروفیل کمتری از گیاهان با کود تجاری داشتند. پژوهشگران نتیجه گرفتند که چای ورمی‌کمپوست به تنهایی برای عملکرد رقابتی کافی نیست.
• در پژوهشی در دانشگاه هاوایی در هیلو، ترکیب مقدار کمی چای ورمی‌کمپوست با نصف محلول معمولی برای کاهو نتیجه قابل قبولی داد؛ ولی در گوجه‌فرنگی با دوره رشد طولانی، محلول کامل بهتر بود و چون ورمی‌کمپوست هنگام پر کردن دوباره مخزن اضافه نشده بود، کمبود مواد غذایی پیش آمد.

جمع‌بندی ما: اگر فقط از مواد طبیعی استفاده می‌کنید، روی سبزی‌های برگی کوتاه‌مدت تمرکز کنید و رشد کندتر را بپذیرید. چای ورمی‌کمپوست بوی آب و رشد میکروب‌ها را هم زیاد می‌کند؛ آب را زودتر عوض کنید.

۳. شروع در آب، ادامه در خاک

راه عملی دیگر این است که نهال یا ته ساقه را در آب ریشه‌دار کنید و بعد به گلدان با خاک و کمپوست منتقل کنید. دانشگاه فلوریدا هم برای سبزی‌هایی که از ته ساقه در آب ریشه می‌دهند، انتقال به خاک را بعد از تشکیل ریشه قوی پیشنهاد می‌کند.

کود هیدروپونیک سبزیجات چیست؟

«کود هیدروپونیک» معمولاً مخلوطی از نمک‌های معدنی محلول در آب است که همه عناصر لازم گیاه را تأمین می‌کند. چون این کودها شیمیایی‌اند، در سبزمنظر نوع و مقدار آن‌ها را معرفی نمی‌کنیم.

سوالات متداول

مواد لازم برای کشت هیدروپونیک چیست؟

آب، نور، بستر سبک مثل کوکوپیت یا لیکا، ظرف کدر درپوش‌دار و منبع غذایی. در آب خالص فقط سبزی ریز و ته ساقه‌ها رشد خوبی دارند؛ برای رشد کامل منبع غذایی لازم است.

کود هیدروپونیک سبزیجات چیست و چه کاربردی دارد؟

مخلوط نمک‌های معدنی است که عناصر غذایی را در آب حل می‌کند تا گیاه بدون خاک رشد کند. این کودها شیمیایی‌اند؛ جایگزین طبیعی، چای ورمی‌کمپوست است که طبق پژوهش‌ها رشد کمتری می‌دهد.

لوازم کشت هیدروپونیک خانگی چیست؟

سطل یا جعبه کدر با درپوش، گلدان توری، کوکوپیت یا لیکا، بذر کاهو یا ریحان، پنجره پرنور یا لامپ LED و کیت سنجش pH.

تفاوت کشت هیدروپونیک و ایروپونیک چیست؟

در هیدروپونیک ریشه در آب یا بستر مرطوب است؛ در ایروپونیک ریشه در هوا آویزان است و مه آب و مواد غذایی روی آن پاشیده می‌شود.

کشت هیدروپونیک تربچه ممکن است؟

به صورت سبزی ریز بله، بدون کود و در یکی دو هفته. برای ریشه گوشتی تربچه، خاک بهتر است.

کاشت ریحان به روش هیدروپونیک چطور است؟

ریحان را در گلدان توری با کوکوپیت بکارید و در جای گرم و پرنور بگذارید؛ در زمستان ۱۰ تا ۱۲ ساعت لامپ لازم است. ساقه‌ها را بالای یک جفت برگ برداشت کنید.

تاریخ بروزرسانی: ۱۴ مهر ۱۴۰۵ | نویسنده: تیم تحریریه سبزمنظر

منابع

1. University of Minnesota Extension: Small-scale hydroponics
2. University of Hawaii CTAHR: Three Non-circulating Hydroponic Methods for Growing Lettuce
3. Wikipedia: Aeroponics
4. University of Minnesota Extension: Growing basil
5. University of Maryland Extension: Growing Microgreens and Baby Greens Indoors
6. Colorado State University Extension: Vegetable Planting Guide
7. Texas State University: A Comparison Trial of Vermicompost Teas as Hydroponic Nutrient Solutions
8. BioCycle: Testing Vermicompost in Hydroponic Systems
9. UF/IFAS Gardening Solutions: Grocery Store Starts