کاشت شاهی در آب و خاک

شاهی (تره‌تیزک) سریع‌ترین سبزی‌ای است که می‌شود در خانه کاشت. بذرش چند روزه سبز می‌شود، روی پنبه یا دستمال خیس هم رشد می‌کند و برای سفره نوروز و سبزی خوردن، ظرف دو سه هفته آماده است. اگر کاشت در آب را دوست دارید، بعد از شاهی سراغ کاشت جعفری در آب و سبزی‌های دیگر بروید. در این راهنما کاشت شاهی در آب، پنبه، گلدان و باغچه، زمان کاشت، آبیاری، برداشت و دلایل ضعیف شدن آن را می‌خوانید.

پاسخ کوتاه: برای کاشت شاهی در آب، بذر را روی پنبه یا چند لایه دستمال خیس در ظرف تخت بپاشید، ظرف را جای روشن بگذارید و هر روز مرطوب نگه دارید. بذر شاهی ۲ تا ۷ روزه جوانه می‌زند و حدود ۱۵ تا ۲۰ روز بعد از کاشت، وقتی ساقه‌ها چند سانتی‌متر شدند، با قیچی برداشت می‌شود.

شاهی ایرانی با شاهی آبی فرق دارد

پیش از هر چیز یک نکته را روشن کنیم که در نسخه قبلی این مطلب هم با هم قاطی شده بود. شاهی‌ای که در ایران در سبزی خوردن و سبزه نوروز می‌شناسیم «شاهی باغی» با نام علمی Lepidium sativum است. «شاهی آبی» یا آب‌تره (watercress) گیاه دیگری است که در آب روان و نهرها رشد می‌کند. سایت Harvest to Table این دو را گونه‌های جدا معرفی می‌کند: شاهی باغی برگ‌های صاف و سبز روشن دارد و شاهی آبی گیاهی خزنده است که معمولاً در آب کشت می‌شود. هر دو از خانواده شب‌بو (کلم و خردل) هستند.

این مطلب درباره شاهی باغی است. روش‌هایی مثل کاشت در حوضچه یا کاشت دسته شاهی ریشه‌دار در ظرف آب و سنگ‌ریزه که در نسخه قبلی آمده بود، مربوط به شاهی آبی است و برای شاهی ایرانی کاربرد ندارد.

کاشت شاهی در آب

شاهی باغی را نمی‌شود مثل پیازچه در لیوان آب گذاشت؛ منظور از «کاشت شاهی در آب» این است که بذر روی سطحی خیس، بدون خاک، جوانه بزند. دانشنامه ویکی‌پدیا می‌نویسد شاهی باغی به راحتی روی کاغذ یا پنبه مرطوب رشد می‌کند و در کشت آبی هم قابل پرورش است. روش ساده:

1. یک ظرف تخت و کم‌عمق (بشقاب، سینی یا ظرف یکبارمصرف تمیز) آماده کنید.
2. کف ظرف یک لایه پنبه یا چند لایه دستمال کاغذی بگذارید.
3. با آب خیس کنید و آب اضافه را خالی کنید؛ سطح باید خیس باشد ولی آب روی آن جمع نشود.
4. بذر شاهی را یکنواخت و نه خیلی متراکم بپاشید.
5. ظرف را جای روشن و خنک بگذارید و روزی یکی دو بار با آب‌پاش مرطوب کنید.

اگر بذر را خیلی متراکم بپاشید، ساقه‌ها به هم فشرده می‌شوند و هوا بین آن‌ها جریان پیدا نمی‌کند. مرکز کشاورزی دانشگاه لوئیزیانا هشدار می‌دهد وقتی جریان هوا محدود باشد، کپک سریع رشد می‌کند؛ پس اگر ظرف را با درپوش یا نایلون پوشانده‌اید، هر روز آن را باز کنید.

کاشت شاهی در پنبه و دستمال

کاشت روی پنبه همان روش بالاست، با این تفاوت که پنبه آب بیشتری نگه می‌دارد و دیرتر خشک می‌شود. Harvest to Table هم تأیید می‌کند که شاهی روی دستمال کاغذی یا پنبه خیس‌شده جوانه می‌زند و لب پنجره داخل خانه قابل پرورش است.

• پنبه: برای سبزه نوروز و ظرف‌های تزئینی مناسب است، چون سطح یکنواخت و سفیدی دارد.
• دستمال کاغذی: ارزان‌تر است ولی زودتر خشک می‌شود؛ روزی دو بار رطوبت آن را بررسی کنید.
• سبد میوه پلاستیکی: کف سبد یک لایه دستمال یا کوکوپیت بگذارید و سبد را داخل سینی قرار دهید. مرکز کشاورزی دانشگاه لوئیزیانا ظرف‌های کم‌عمق با سوراخ زهکشی را برای سبزی‌های ریز مناسب می‌داند و سبد میوه همین ویژگی را دارد.

شاهی روی پنبه و دستمال تا مرحله سبزی ریز رشد می‌کند. چون بستر مواد غذایی ندارد، گیاه از ذخیره بذر تغذیه می‌کند؛ دانشگاه مریلند هم برای سبزی‌های ریز کود را لازم نمی‌داند. برای همین بعد از برداشت معمولاً دوباره رشد نمی‌کند و باید ظرف تازه بکارید.

کاشت شاهی در گلدان و باغچه

اگر می‌خواهید شاهی چند بار برداشت شود، آن را در خاک بکارید. پلنت‌ویلج دانشگاه پن‌استیت می‌نویسد شاهی تقریباً در هر خاکی که مرطوب و غنی از مواد غذایی باشد رشد می‌کند و pH مناسب آن ۶ تا ۶٫۷ است. روش کاشت بذر شاهی در گلدان:

1. گلدان کم‌عمق با سوراخ زهکشی انتخاب کنید و آن را با خاک سبک و کمی کمپوست پر کنید.
2. خاک را مرطوب کنید.
3. بذر را روی سطح بپاشید یا در ردیف‌هایی با فاصله ۷ تا ۱۰ سانتی‌متر بکارید (فاصله ردیف طبق پلنت‌ویلج).
4. روی بذر لایه نازکی خاک بریزید؛ Harvest to Table عمق حدود ۰٫۶ سانتی‌متر را ذکر می‌کند.
5. خاک را تا سبز شدن مدام مرطوب نگه دارید.

در باغچه هم همین روش را در ردیف یا به صورت پخش بذر اجرا کنید. شاهی در آفتاب کامل یا نیم‌سایه رشد می‌کند؛ پلنت‌ویلج می‌گوید در مناطقی که هوا خیلی گرم می‌شود، نیم‌سایه بهتر است.

زمان کاشت شاهی

شاهی گیاه یک‌ساله فصل خنک است و پلنت‌ویلج می‌گوید کمی یخبندان را هم تحمل می‌کند. Harvest to Table این عددها را برای جوانه‌زنی می‌دهد:

در عمل یعنی:

• داخل خانه: در تمام سال، کنار پنجره روشن، قابل کاشت است.
• بیرون: بهار و پاییز بهترین زمان‌اند. Harvest to Table هشدار می‌دهد شاهی در هوای گرم تند و غیرقابل خوردن می‌شود؛ پس در تابستان آن را در نیم‌سایه یا داخل خانه بکارید.
• برای سبزه نوروز: چون برداشت ۱۵ تا ۲۰ روز طول می‌کشد، حدود دو هفته پیش از عید بکارید تا روز اول فروردین سرسبز باشد.

آبیاری شاهی

شاهی ریشه کم‌عمق دارد و زود خشک می‌شود. Harvest to Table می‌گوید شاهی رطوبت یکنواخت می‌خواهد و نباید اجازه داد ریشه‌ها خشک شوند؛ خاک باید مرطوب ولی زهکش‌دار باشد. چند نکته:

• روی پنبه و دستمال: روزی یکی دو بار با آب‌پاش. آب در ظرف جمع نشود.
• در گلدان: هر وقت سطح خاک شروع به خشک شدن کرد. با آب‌پاش ملایم آب دهید تا بذرها و نهال‌ها جابه‌جا نشوند.
• در روزهای گرم: ترویج کشاورزی ویرجینیا می‌گوید گلدان‌ها را دست‌کم روزی یک بار و در روزهای گرم و بادی دو بار بررسی کنید.

برداشت؛ شاهی چند بار برداشت می‌شود؟

Harvest to Table می‌گوید وقتی بوته‌ها ۷٫۵ تا ۱۰ سانتی‌متر شدند، نوک آن‌ها را به اندازه نیاز بچینید و اگر بوته را تا حدود ۱۲ میلی‌متری قطع کنید، به سرعت دوباره رشد می‌کند. ویکی‌پدیا هم برداشت را یکی دو هفته بعد از کاشت، در ارتفاع ۵ تا ۱۳ سانتی‌متر ذکر می‌کند.

• شاهی روی پنبه یا دستمال: معمولاً یک بار. دانشگاه مریلند می‌گوید سبزی ریز بعد از برداشت دوباره رشد نمی‌کند.
• شاهی در خاک: اگر کمی از ساقه را باقی بگذارید، دوباره رشد می‌کند و می‌توانید چند بار برداشت کنید. برای برداشت مداوم، طبق Harvest to Table هر ۱۰ روز یک ظرف تازه هم بکارید.

با قیچی تمیز برداشت کنید و شاهی تازه را زود مصرف کنید.

چرا شاهی زرد یا ضعیف می‌شود؟

برای زرد شدن شاهی منبع ترویجی‌ای که علت مشخصی را بگوید پیدا نکردیم. ولی این عوامل طبق منابع بالا رشد سبزی را ضعیف می‌کنند و ارزش بررسی دارند:

• نور کم: دانشگاه مریلند می‌گوید گیاهی که نور کافی نمی‌گیرد ساقه‌های باریک و کشیده پیدا می‌کند. شاهی کشیده و کم‌رنگ معمولاً نور می‌خواهد.
• گرما: در هوای گرم شاهی تند می‌شود و کیفیتش پایین می‌آید.
• خشکی: ریشه کم‌عمق شاهی با چند ساعت خشکی آسیب می‌بیند.
• آب‌ماندگی: خاکی که زهکشی ندارد ریشه را خفه می‌کند؛ گلدان باید سوراخ داشته باشد.
• ماندن طولانی روی پنبه: شاهی روی پنبه مواد غذایی ندارد و بعد از تمام شدن ذخیره بذر ضعیف می‌شود؛ آن را به موقع برداشت کنید.

شاهی در کنار سبزی‌های دیگر

اگر شاهی در آب برایتان جواب داد، قدم بعدی ریشه دادن ته پیازچه است؛ روش آن را در مطلب کاشت پیازچه در اب نوشته‌ایم. برای کشت سیستمی سبزی بدون خاک و محدودیت‌های تغذیه طبیعی آن هم مطلب کشت هیدروپونیک سبزیجات را بخوانید.

سوالات متداول

چه زمانی باید سبزی شاهی را آبیاری کرد؟

هر وقت سطح بستر شروع به خشک شدن کرد؛ روی پنبه معمولاً روزی یکی دو بار. نگذارید ریشه‌ها خشک شوند و در روزهای گرم گلدان را دو بار بررسی کنید.

چه زمانی باید سبزه شاهی بکاریم؟

داخل خانه در تمام سال. برای سبزه نوروز حدود دو هفته پیش از عید، چون شاهی ۱۵ تا ۲۰ روز بعد از کاشت آماده است.

چرا شاهی در باغچه زرد می‌شود؟

نور کم، گرما، خشکی یا آب‌ماندگی خاک را بررسی کنید. شاهی در هوای خنک و خاک مرطوب و زهکش‌دار بهتر رشد می‌کند.

چگونه بذر شاهی را در گلدان بکاریم؟

گلدان کم‌عمق با سوراخ زهکشی را با خاک سبک و کمپوست پر کنید، بذر را بپاشید، روی آن لایه نازکی خاک بریزید و تا سبز شدن مرطوب نگه دارید.

سبزی شاهی چند بار برداشت می‌شود؟

روی پنبه معمولاً یک بار. در خاک، اگر حدود ۱۲ میلی‌متر از ساقه را باقی بگذارید، دوباره رشد می‌کند و چند بار برداشت می‌شود.

کاشت شاهی در سبد میوه چطور است؟

کف سبد دستمال یا کوکوپیت بگذارید، خیس کنید، بذر بپاشید و سبد را در سینی قرار دهید تا آب اضافه خارج شود.

شاهی برگ پهن چیست؟

شاهی باغی معمولی برگ‌های صاف و پهن دارد؛ Harvest to Table در کنار آن «شاهی فرفری» را با برگ‌های ریز و بریده شبیه جعفری معرفی می‌کند.

تاریخ بروزرسانی: ۱۴ مهر ۱۴۰۵ | نویسنده: تیم تحریریه سبزمنظر

منابع

1. Harvest to Table: How to Plant, Grow, and Harvest Cress
2. PlantVillage (Penn State): Cress
3. Wikipedia: Garden cress
4. University of Maryland Extension: Growing Microgreens and Baby Greens Indoors
5. LSU AgCenter: Microgreens, A Guide for the Home Gardener
6. University of Maryland Extension: Low Light Impacts on Indoor Plants
7. Virginia Cooperative Extension: Vegetable Gardening in Containers