انواع محصولات ارگانیک

محصولات ارگانیک به کالاهایی گفته می‌شود که طبق استاندارد تولید ارگانیک به دست آمده‌اند و یک نهاد گواهی‌دهنده بر تولیدشان نظارت کرده است. این تعریف فقط به میوه و سبزی محدود نمی‌شود؛ غلات، حبوبات، لبنیات، تخم‌مرغ، گوشت و غذاهای فرآوری‌شده هم نسخه ارگانیک دارند. در این مطلب انواع محصولات ارگانیک، معنای برچسب ارگانیک و راه تشخیص محصول اصل را توضیح می‌دهیم. این صفحه بخشی از مجموعه محصولات ارگانیک و طبیعی سبزمنظر است.

پاسخ کوتاه: محصول ارگانیک محصولی است که بدون کود و آفت‌کش مصنوعی غیرمجاز، بدون مهندسی ژنتیک، پرتودهی و لجن فاضلاب تولید شده و گواهی دارد. انواع اصلی آن میوه و سبزی، غلات و حبوبات، لبنیات و تخم‌مرغ، گوشت و غذاهای فرآوری‌شده‌اند. ارگانیک بودن را فقط برچسب و گواهی معتبر نشان می‌دهد، نه ظاهر محصول.

محصول ارگانیک یعنی چه؟

کمیسیون کدکس غذایی، که استانداردهای بین‌المللی غذا را زیر نظر فائو و سازمان جهانی بهداشت تدوین می‌کند، کشاورزی ارگانیک را «یک نظام مدیریت تولید کل‌نگر» می‌داند که سلامت بوم‌نظام کشاورزی، از جمله تنوع زیستی، چرخه‌های زیستی و فعالیت زیستی خاک را تقویت می‌کند. به بیان ساده، کشاورز ارگانیک به جای تهیه نهاده‌های مصنوعی از بیرون مزرعه، به مدیریت خاک، تناوب کشت و روش‌های متناسب با همان منطقه تکیه می‌کند.

نکته مهم این است که «ارگانیک» یک عنوان برچسب‌گذاری است و روش تولید را نشان می‌دهد، نه کیفیت یا ارزش غذایی محصول را. رهنمود کدکس صراحتاً همین را می‌گوید. پس وقتی می‌پرسیم «میوه ارگانیک یعنی چه؟»، جواب این است: میوه‌ای که در مزرعه‌ای با قواعد ارگانیک کشت شده و این روند بازرسی و تأیید شده است.

در مقررات ارگانیک آمریکا، که نشان آن روی بسیاری از محصولات وارداتی دیده می‌شود، چند شرط پایه وجود دارد:

• زمین در سه سال پیش از برداشت هیچ ماده ممنوعی دریافت نکرده باشد.
• مهندسی ژنتیک، پرتودهی یونیزان و لجن فاضلاب در تولید استفاده نشود.
• فقط مواد موجود در فهرست مجاز به کار رود.
• تولیدکننده زیر نظر نهاد گواهی‌دهنده‌ای باشد که برنامه ملی ارگانیک آمریکا آن را تأیید کرده است.

رهنمود کدکس هم برای تبدیل مزرعه معمولی به ارگانیک، دوره‌ای دست‌کم دوساله پیش از کاشت (و برای درختان دست‌کم سه سال پیش از اولین برداشت) در نظر گرفته است.

انواع محصولات ارگانیک

محصولات ارگانیک را می‌توان در دو گروه کلی دید: محصولات خوراکی که با گواهی رسمی به بازار می‌آیند، و محصولاتی که در خانه با اصول ارگانیک تولید می‌شوند. جدول زیر گروه خوراکی را خلاصه می‌کند.

خوراکی

میوه و سبزی ارگانیک. رایج‌ترین تصویری که از ارگانیک در ذهن داریم همین است. میوه و سبزی ارگانیک بدون کود مصنوعی و بدون بیشتر آفت‌کش‌های شیمیایی رشد می‌کند. یک مرور نظام‌مند در سال ۲۰۱۲ نشان داد احتمال پیدا شدن باقیمانده قابل تشخیص آفت‌کش در محصولات ارگانیک کمتر از محصولات معمولی است؛ البته کمتر، نه صفر.

غلات و حبوبات. برنج، گندم، جو، عدس و لوبیای ارگانیک تابع همان قواعد کشت هستند. وقتی این مواد به آرد، نان یا ماکارونی تبدیل می‌شوند، برچسب بر اساس درصد اجزای ارگانیک تعیین می‌شود.

لبنیات، تخم‌مرغ و گوشت. در اینجا ارگانیک بودن بیشتر به شیوه پرورش حیوان برمی‌گردد. طبق توضیح مایو کلینیک، دام ارگانیک هورمون رشد و آنتی‌بیوتیک دریافت نمی‌کند، خوراک ارگانیک می‌خورد و باید امکان رفتن به فضای باز داشته باشد.

غذاهای فرآوری‌شده. رب، آبمیوه، بیسکویت یا کنسرو ارگانیک چند جزء دارند و ممکن است همه اجزا ارگانیک نباشند. برای همین، روی این محصولات باید به عبارت دقیق برچسب توجه کرد (جدول بخش بعد).

محصولات خانگی

منظور از محصولات ارگانیک خانگی، چیزهایی است که خودتان در خانه با اصول ارگانیک تولید می‌کنید: سبزی خوردن گلدانی، گوجه و فلفل باغچه، یا رب و ترشی که با مواد اولیه ارگانیک درست می‌شود. فائو توضیح می‌دهد که همه محصولات ارگانیک گواهی‌شده نیستند و تولید ارگانیک بدون گواهی هم وجود دارد. پس سبزی که بدون کود و سم شیمیایی در خانه کاشته‌اید، طبق اصول ارگانیک تولید شده، اما برچسب رسمی ندارد و نباید با عنوان «ارگانیک» فروخته شود.

برچسب و گواهی ارگانیک

محصولات وارداتی ارگانیک معمولاً نشان آمریکا یا نشان برگ سبز اتحادیه اروپا را دارند. در آمریکا چهار سطح برچسب وجود دارد:

نشان ارگانیک اروپا هم برای محصولی است که دست‌کم ۹۵ درصد اجزایش ارگانیک باشد. کنار آن باید کد نهاد کنترل‌کننده و محل کشت مواد اولیه درج شود. اگر محصولی ارگانیک در ایران عرضه می‌شود، نام نهاد گواهی‌دهنده، کد گواهی و تاریخ اعتبار را از فروشنده بخواهید.

چند اشتباه رایج در تشخیص هم وجود دارد. بو، رنگ، اندازه یا ضخامت پوست نشان نمی‌دهد محصولی ارگانیک است یا نه؛ چون ارگانیک بودن ویژگی روش تولید است، نه ظاهر. برچسب‌هایی مثل «طبیعی» یا «سالم» هم، به گفته مایو کلینیک، گواهی ارگانیک نیستند.

محصولات ارگانیک خانگی

ساده‌ترین راه برای داشتن محصول ارگانیک بدون نگرانی از اصالت، کاشت در خانه است. سبزی‌های برگی، ریحان، نعناع، تربچه و گوجه گیلاسی در گلدان و باغچه کاشته می‌شوند. برای اینکه محصول خانگی واقعاً با اصول ارگانیک تولید شود:

• به جای کود شیمیایی از کمپوست و کود طبیعی استفاده کنید.
• برای آفت‌ها اول روش‌های دستی و غیرشیمیایی را امتحان کنید.
• بذر را از منبعی تهیه کنید که نوع آن را می‌شناسید.
• محصول را پیش از مصرف زیر آب روان بشویید؛ سازمان غذا و داروی آمریکا شستن میوه و سبزی با صابون یا مایع ظرفشویی را توصیه نمی‌کند.

عکس محصولات ارگانیک خانگی در اینترنت زیاد است، اما عکس چیزی را درباره روش تولید ثابت نمی‌کند. اگر محصول خانگی را از دیگران تهیه می‌کنید، از خود تولیدکننده درباره کود، سم و بذر بپرسید.

مزایا و محدودیت‌های محصولات ارگانیک

شواهد علمی تصویر روشنی دارد اما ساده نیست. محصولات ارگانیک احتمال کمتری برای داشتن باقیمانده آفت‌کش دارند. با این حال، همان مرور ۲۰۱۲ شواهد محکمی برای مغذی‌تر بودن معنادار آن‌ها پیدا نکرد و مایو کلینیک هم می‌گوید هنوز روشن نیست غذای ارگانیک ویتامین و مواد معدنی بیشتری دارد یا نه. قیمت بالاتر یکی از محدودیت‌های اصلی است. هر دو نوع غذا، ارگانیک و معمولی، ممکن است به باکتری آلوده باشند؛ پس شستن و پخت درست برای هر دو لازم است.

بخشی از مزیت ارگانیک به محیط زیست برمی‌گردد تا به سفره. یک فراتحلیل در نشریه Journal of Applied Ecology نشان داد غنای گونه‌ای (تعداد گونه‌های گیاهی و جانوری) در مزارع ارگانیک به طور میانگین حدود ۳۴ درصد بیشتر از مزارع معمولی است. در مقابل، فراتحلیلی در نشریه Nature نشان داد عملکرد مزارع ارگانیک معمولاً کمتر است؛ این فاصله بسته به نوع محصول و شرایط، از حدود ۵ درصد تا ۳۴ درصد گزارش شده است. همین عملکرد کمتر یکی از دلایلی است که محصول ارگانیک را گران‌تر می‌کند.

محصولات معمولی هم بی‌ضابطه نیستند. برای باقیمانده آفت‌کش در غذا حد مجاز تعیین می‌شود و در داده‌های سال ۲۰۲۱ اتحادیه اروپا، ۹۶٫۱ درصد نمونه‌ها در محدوده مجاز قانونی بودند. پس انتخاب ارگانیک بیشتر یک انتخاب شخصی بر اساس بودجه، دسترسی و ارزش‌هایی مثل حفظ خاک و تنوع زیستی است تا یک ضرورت پزشکی.

مطالب مرتبط درباره ارگانیک

• ارگانیک و غیر ارگانیک چیست
• لیست غذاهای ارگانیک
• فواید محصولات ارگانیک چیست؟
• ویژگی‌های غذای سالم چیست؟
• انجمن ارگانیک ایران
• غذاهای ارگانیک در ایران
• چطور هنگام خرید، محصولات ارگانیک را انتخاب کنیم؟
• انواع غذاهای ارگانیک و میان وعده هایی که همه باید امتحان کنند
• به 16 اکتبر روز جهانی غذا خوش آمدید

سوالات متداول

ارگانیک یعنی چه؟

ارگانیک یعنی محصولی که طبق استاندارد تولید ارگانیک و زیر نظر نهاد گواهی‌دهنده تولید شده است. این عنوان روش تولید را نشان می‌دهد، نه کیفیت یا ارزش غذایی را.

میوه ارگانیک یعنی چه؟

میوه‌ای که در زمینی بدون مواد ممنوع، بدون کود مصنوعی و بیشتر آفت‌کش‌های شیمیایی و بدون بذر یا نهال تراریخته کشت شده و این روند بازرسی و گواهی شده است.

لیست محصولات ارگانیک خانگی شامل چه چیزهایی است؟

سبزی خوردن، سبزی‌های برگی، گوجه، فلفل و هر محصولی که خودتان بدون کود و سم شیمیایی بکارید، و غذاهایی که با این مواد درست می‌کنید. این محصولات گواهی رسمی ندارند.

از روی عکس یا ظاهر می‌شود محصول ارگانیک را تشخیص داد؟

نه. ارگانیک بودن به روش تولید مربوط است و از روی رنگ، اندازه یا بو معلوم نمی‌شود. فقط برچسب و گواهی معتبر ملاک است.

لیست تولیدکنندگان محصولات ارگانیک ایران را از کجا پیدا کنیم؟

سبزمنظر برند یا تولیدکننده خاصی معرفی نمی‌کند. برای اطمینان، نام نهاد گواهی‌دهنده و کد گواهی هر محصول را بپرسید و از همان نهاد استعلام کنید.

تاریخ بروزرسانی: ۱۴ مهر ۱۴۰۵ | نویسنده: تیم تحریریه سبزمنظر

منابع

1. FAO: What is organic agriculture?
2. Codex Alimentarius: Guidelines for the Production, Processing, Labelling and Marketing of Organically Produced Foods (CXG 32-1999)
3. USDA AMS: Organic Labeling Standards
4. eCFR: 7 CFR 205.202 Land requirements
5. eCFR: 7 CFR 205.105 Allowed and prohibited substances, methods, and ingredients
6. European Commission: The organic logo
7. Mayo Clinic: Organic foods: Are they safer? More nutritious?
8. Smith-Spangler C, et al. Are organic foods safer or healthier than conventional alternatives? Annals of Internal Medicine, 2012
9. FDA: Selecting and Serving Produce Safely
10. Tuck SL, et al. Land-use intensity and the effects of organic farming on biodiversity: a hierarchical meta-analysis. Journal of Applied Ecology
11. Seufert V, Ramankutty N, Foley JA. Comparing the yields of organic and conventional agriculture. Nature, 2012
12. EFSA: Pesticides in food, latest data published (2021 data)